Có một loại mục tiêu hay được đặt vào tối Chủ nhật. “Phải học tiếng Anh cho ra hồn thôi”. “Muốn vận động nhiều hơn”. “Đến lúc sắp xếp lại chuyện tiền nong”. Chúng chân thành, chúng đúng đắn, và chúng có một điểm chung: sau một tháng, không thể nói bạn đã tiến gần chúng hay chưa. Không phải vì bạn lười. Mà vì những mục tiêu như vậy không có cạnh nào để nắm.

Phương pháp SMART được nghĩ ra chính cho việc này. Năm 1981, nhà tư vấn George T. Doran đăng trên tạp chí Management Review một bài ngắn về cách các nhà quản lý nên viết mục tiêu để có thể kiểm tra được. Chữ viết tắt ấy thịnh hành đến mức ngày nay nó được dạy trong các khóa đào tạo doanh nghiệp và in trong sổ kế hoạch, nên mang theo mùi công văn khó chịu. Tiếc thật, vì dưới lớp vỏ cứng nhắc đó là một công cụ giản dị và thẳng thắn. Hãy lôi nó ra khỏi đó.

Vì sao mục tiêu chết trước tháng Ba

Trước hết là cơ chế, vì thiếu nó thì mọi lời khuyên chỉ thành câu thần chú.

Mục tiêu mơ hồ không có bước đầu tiên. “Học tiếng Anh” có thể bắt đầu từ giáo trình, ứng dụng, gia sư, phim không phụ đề, hoặc không từ cái nào cả, và bộ não đứng trước năm cánh cửa thường chọn cánh thứ sáu: để sau. Đó không phải điểm yếu tính cách, mà là phản ứng bình thường trước sự bất định.

Mục tiêu không có thước đo không cho cảm giác đang tiến lên. Bạn học ba tuần rồi mà không có câu trả lời cho “thế có khá hơn không?”. Động lực nuôi sống bằng tiến bộ nhìn thấy được; khi tiến bộ vô hình, nó cạn đi lặng lẽ, và một buổi tối bạn đơn giản là không mở sách.

Điều thứ ba, quan trọng nhất. Phần lớn mục tiêu ta đặt khi đang hứng khởi: Tết Dương lịch, sinh nhật, thứ Hai sau một tuần tệ. Trong trạng thái đó, mục tiêu được viết ra như mong muốn trở thành một người khác, chứ không phải kế hoạch hành động cho người mà bạn đang là. Hai tuần sau hứng khởi qua đi, còn kế hoạch vẫn chưa được viết. Nếu điều này nghe quen, có lẽ bạn cũng nhận ra mình trong hội chứng sống hoãn, khi cuộc sống thật luôn phải bắt đầu “một chút nữa”.

SMART chữa được cả ba vấn đề cùng lúc, nhưng chỉ khi dùng nó không như một bản checklist, mà như một chuỗi câu hỏi khó chịu đặt cho chính mình.

SMART từng chữ cái, không quan cách

S, cụ thể. Câu hỏi: chính xác thì tôi sẽ làm gì? Mục tiêu nên đọc như một cảnh bạn hình dung được: bạn, thứ Ba, 19:30, công viên, đôi giày chạy. “Vận động nhiều hơn” không phải một cảnh. “Đi bộ từ chỗ làm về nhà ba trạm xe buýt” thì có.

M, đo lường được. Câu hỏi: làm sao tôi biết mình đang tiến? Có ba cách: số lượng (20 triệu đồng quỹ dự phòng), tần suất (ba buổi tập mỗi tuần) hoặc sự việc hoàn tất (thi đỗ, viết xong cuốn sách). Điều quan trọng là người đo không chỉ là tâm trạng của bạn.

A, khả thi. Câu hỏi: trong tuần thực của tôi, giờ dành cho việc này ở đâu? Không phải tuần lý tưởng trong video truyền động lực, mà là tuần vừa rồi: có công việc, đường đi làm, con cái và bốn mươi phút biến mất trong điện thoại. Nếu không có chỗ, phải bỏ bớt một thứ, hoặc thu nhỏ mục tiêu. Mục tiêu nhỏ mà bạn làm được luôn mạnh hơn mục tiêu lớn mà bạn lê theo bằng cảm giác tội lỗi.

R, phù hợp. Câu hỏi: vì sao tôi cần điều này? Chữ cái hay bị bỏ qua nhất. Một nửa mục tiêu trong danh sách của chúng ta là đi mượn: của bố mẹ, của bảng tin mạng xã hội, của người đồng nghiệp vừa chạy xong marathon. Câu trả lời thật lòng cho “vì sao” phải hiện ra trong một phút. Nếu không, đó không phải mục tiêu của bạn, và không phương pháp nào cứu được nó.

T, có thời hạn. Câu hỏi: khi nào? Ngày kết thúc và ngày kiểm tra giữa chặng. Mục tiêu không có ngày thì không thể thất bại, và vì thế cũng không thể hoàn thành: nó cứ nằm trong danh sách hàng năm trời, như một nhóm chat cũ tiếc không nỡ xóa.

Đây là hình dạng của nó trong các ví dụ thực.

Trước Sau
Vận động nhiều hơn Ba buổi chạy 30 phút mỗi tuần ở công viên gần nhà; đến 1 tháng Ba chạy được 5 km không nghỉ
Cải thiện tiếng Anh Mỗi ngày 20 phút trên ứng dụng và mỗi tuần một cuộc trò chuyện với người bản ngữ; tháng Sáu thi thử IELTS, mục tiêu 6.5
Sắp xếp lại chuyện tiền nong Mỗi Chủ nhật dành 15 phút xem lại chi tiêu; đến cuối năm tích lũy được 30 triệu đồng quỹ dự phòng
Dành nhiều thời gian hơn cho gia đình Mỗi thứ Bảy đến bữa trưa không đụng điện thoại, một việc chung do các con chọn; kiểm tra vào cuối mỗi tháng

Hãy để ý: ở cột bên phải, hầu như mọi mục tiêu đã biến thành thói quen có hạn chót. Đây không phải ngẫu nhiên, mà là bí mật chính của phương pháp, thứ ít khi được nói đến.

Chỗ SMART gãy

Một bài viết thẳng thắn về một phương pháp phải nói được nó không hiệu quả ở đâu. Có ít nhất ba chỗ.

SMART làm mục tiêu chính xác, nhưng không làm nó thành của bạn. Bạn có thể viết hoàn hảo một mục tiêu mình không cần, rồi thất bại hoàn hảo với nó. Vì vậy hãy kiểm tra chữ R đầu tiên, chứ không phải thứ tư. Nếu bạn còn chưa chắc mình muốn gì ở năm tới, thứ giúp trước tiên không phải SMART mà là một cái nhìn rộng hơn: danh sách một trăm mục tiêu cho thấy những lĩnh vực nào trong đời bạn còn trống, rồi mới đến lúc làm chính xác điều đã chạm đến bạn.

Thước đo cứng nhắc dễ dẫn đến tư duy “tất cả hoặc không gì cả”. Lỡ hai buổi chạy, chậm so với lịch, và mục tiêu bỗng trông như đã hỏng. Trong khi thực ra bạn đang chạy nhiều gấp đôi tháng Mười. Cách chữa đơn giản: thước đo để nhìn thấy chuyển động, không phải để tuyên án. Nếu bị chậm, hãy thu nhỏ mục tiêu và đi tiếp, thay vì đóng nó vĩnh viễn.

Không phải kết quả nào bạn cũng kiểm soát được. “Tìm được việc trước tháng Năm” không chỉ phụ thuộc vào bạn. Với những mục tiêu như vậy, hãy viết SMART về quá trình: ba lần ứng tuyển mỗi tuần, hai buổi phỏng vấn mỗi tháng, hồ sơ cập nhật trước ngày 15. Quá trình nằm trong tay bạn, còn kết quả sẽ đến như hệ quả, chứ không phải nghĩa vụ.

Và còn một cái bẫy không nằm trong chữ viết tắt: số lượng. Mười mục tiêu SMART trông như một kế hoạch nghiêm túc, nhưng chúng tranh nhau cùng một buổi tối thứ Ba rảnh rỗi. Nếu danh sách của bạn dài, trước hết hãy đọc cách chọn mười mục tiêu quan trọng nhất, rồi mới mài chúng thành SMART.

Từ câu chữ đến cuốn lịch

Một mục tiêu được viết tốt vẫn chưa làm gì cả. Nó chỉ nằm trong ghi chú, đẹp hơn trước một chút. Để nó sống, cần ba thứ.

Thứ nhất: bước tiếp theo. Không phải kế hoạch ba tháng, mà là một hành động làm được trong 48 giờ tới: đăng ký buổi học thử, mua đôi giày, mở một tài khoản riêng. Mục tiêu không có bước đầu tiên vẫn chỉ là điều ước, dù câu chữ đẹp đến đâu.

Thứ hai: chỗ trong tuần. Mục tiêu phải vào lịch dưới dạng những giờ cụ thể, nếu không việc gấp sẽ nuốt nó, mà việc gấp thì luôn nhiều hơn việc quan trọng. Cách chia mục tiêu lớn vào từng tuần chúng tôi đã bàn trong hướng dẫn về sổ kế hoạch tuần; còn khi các mục tiêu tranh giành thời gian, ma trận ưu tiên sẽ giúp.

Thứ ba: kiểm tra. Hai tuần một lần, năm phút: đã làm gì, điều gì cản trở, mục tiêu còn thật không. Không để tự trách, mà để kịp thu nhỏ, dời lại hoặc đóng nó một cách thẳng thắn. Trong SetTasks điều này diễn ra tự nhiên: mục tiêu sống như một danh sách, các bước như những việc có ngày, còn việc kiểm tra là một việc lặp lại vào Chủ nhật, và cả cấu trúc không đổ khi hứng khởi qua đi.

Khi bạn bị chậm

Bạn sẽ bị chậm. Đó không phải bi quan, mà là thống kê của mọi kế hoạch kéo dài hơn hai tuần. Câu hỏi chỉ là lúc đó bạn làm gì.

Có hai cách tệ: giả vờ như chưa từng có mục tiêu, hoặc tăng gấp đôi nỗ lực kèm cảm giác tội lỗi. Và một cách tốt: hiệu chỉnh lại. Giữ hướng, đổi con số. Ba buổi chạy thành hai, 30 triệu thành 20 triệu, kỳ thi dời sang tháng Chín. Mục tiêu biết co lại linh hoạt đến được kết quả thường xuyên hơn nhiều so với mục tiêu gãy ngay ở lần trượt đầu tiên. Có một quy tắc đáng chép lại: đổi tấm bia, đừng đổi hướng.

Một thử nghiệm nhỏ trong tuần

Hãy lấy một mục tiêu đã sống trong đầu bạn lâu nhất. Chính cái đó, về tiếng Anh hay về chạy bộ. Viết lại nó theo năm câu hỏi: chính xác là gì, đo bằng cách nào, giờ nằm ở đâu, vì sao tôi cần, khi nào. Nếu không có câu trả lời cho “vì sao”, xin chúc mừng: bạn vừa giải phóng một chỗ trong đời. Nếu có, hãy viết bước đầu tiên cho hai ngày tới và làm nó. Tối Chủ nhật, nhìn xem điều gì đã thay đổi. Nhiều khả năng ít hơn bạn mong, nhưng nhiều hơn ba năm qua khi mục tiêu ấy chỉ nằm trong đầu.

SMART không làm mục tiêu trở nên quan trọng và không thêm ý chí. Nó làm mục tiêu trở nên trung thực: loại mục tiêu có thể nhìn thấy, đếm được, nhét vừa vào một tuần và thất bại được. Chính đặc điểm cuối cùng là quan trọng nhất. Mục tiêu không thể thất bại thì cũng không thể đạt được, nó bị định sẵn mãi mãi là một ý định đẹp. Còn mục tiêu có ngày và có con số chắc chắn sẽ thay đổi điều gì đó trong đời bạn, kể cả khi bạn chỉ hoàn thành một nửa.

Câu hỏi thường gặp

SMART là viết tắt của gì?

Là năm đặc điểm của một mục tiêu được đặt tốt: Specific (cụ thể), Measurable (đo lường được), Achievable (khả thi), Relevant (thực sự phù hợp với bạn) và Time-bound (có thời hạn). George Doran mô tả phương pháp này năm 1981 cho các nhà quản lý, nhưng nó cũng hiệu quả với mục tiêu cá nhân.

SMART dùng được cho mục tiêu cá nhân không, hay chỉ cho công việc?

Được, và thậm chí còn tốt hơn cho công việc: trong đời sống cá nhân không ai đặt hạn chót hay hỏi bạn về kết quả, nên sự rõ ràng phải tự tạo ra. Chỉ một điều chỉnh: với mục tiêu mà bạn không kiểm soát hoàn toàn kết quả, hãy viết mục tiêu SMART về quá trình, không phải về kết quả.

Nên đặt bao nhiêu mục tiêu cùng lúc?

Một đến ba mục tiêu thực sự làm thay đổi năm của bạn, cộng vài việc nhỏ không đòi hỏi ý chí. Mười mục tiêu SMART cùng lúc trông ấn tượng, nhưng chúng tranh nhau cùng một buổi tối rảnh. Nếu có nhiều mục tiêu, hãy chọn những mục tiêu chính trước.

Làm gì nếu mục tiêu không đo được?

Hãy đo hành vi dẫn đến mục tiêu, không phải bản thân mục tiêu. “Trở nên bình tĩnh hơn” không đo được, còn “đi dạo hai mươi phút không điện thoại, năm lần mỗi tuần” thì đo được, và trong ba tháng, chính điều đó mang lại sự bình tĩnh mà bạn muốn.