Pazar akşamı konan hedeflerin ayrı bir türü var. “Artık şu İngilizceyle ciddi ciddi ilgilenmeli.” “Daha çok hareket etmek istiyorum.” “Para işlerini toparlamanın zamanı geldi.” Hepsi içten, hepsi yerinde, hepsinin ortak bir özelliği var: bir ay sonra bunlara yaklaşıp yaklaşmadığınızı söylemek imkânsız. Tembel olduğunuzdan değil. Bu hedeflerin tutunacak bir kenarı olmadığından.

SMART yöntemi tam bunun için icat edildi. 1981’de danışman George Doran, yöneticilerin hedeflerini nasıl yazması gerektiği, yani nasıl denetlenebilir kılacakları üzerine kısa bir makale yayımladı (Management Review). Kısaltma o kadar tuttu ki bugün şirket eğitimlerinde öğretiliyor, ajandalarda alıntılanıyor ve bu yüzden hoş olmayan bir resmiyet kokusu kazandı. Yazık, çünkü bu kurumsal kabuğun altında yalın ve dürüst bir araç duruyor. Gelin onu oradan çıkaralım.

Hedefler neden mart ayını görmeden ölür

Önce mekanizma, çünkü o olmadan her öğüt bir tür büyüye dönüşür.

Bulanık hedefin ilk adımı yoktur. “İngilizceyle ilgilenmek” bir ders kitabıyla, bir uygulamayla, bir özel hocayla, altyazısız bir diziyle ya da bunların hiçbiriyle başlayabilir; beş kapının önünde duran beyin ise genellikle altıncıyı seçer: ertelemek. Bu karakter zayıflığı değil, belirsizliğe verilen olağan bir tepkidir.

Ölçüsü olmayan hedef ilerleme hissi vermez. Üç haftadır çalışıyorsunuz, ama “eee, daha iyi miyim?” sorusunun yanıtı yok. Motivasyon gözle görülür ilerlemeyle beslenir; ilerleme görünmez olunca sessiz sedasız tükenir ve bir akşam ders kitabını açmazsınız.

Üçüncüsü ve en önemlisi. Hedeflerin çoğunu ilham halinde koyarız: yılbaşı, doğum günü, kötü geçen bir haftanın ardından gelen pazartesi. Bu halde hedef, zaten var olan insan için bir eylem planı değil, başka biri olma isteği olarak formüle edilir. İki hafta sonra ilham geçer, plan ise hiç yazılmamış kalır. Bu size tanıdık geliyorsa, kendinizi ertelenmiş hayat sendromunda da tanıyor olabilirsiniz: gerçek hayatın hep biraz sonra başlayacağı o hâl.

SMART üç sorunu birden çözer, ama yalnızca bir kontrol listesi olarak değil, kendinize sorulan bir dizi rahatsız edici soru olarak uygularsanız.

Harf harf SMART, resmiyetsiz

S, somut. Soru: tam olarak ne yapacağım? Hedef, gözünüzün önüne getirebileceğiniz bir hayat sahnesi gibi okunmalı: siz, salı, 19.30, park, spor ayakkabıları. “Daha çok hareket etmek” sahne değil. “İşten eve üç durak yürümek” sahne.

M, ölçülebilir. Soru: ilerlediğimi nasıl anlayacağım? Üç seçenek var: miktar (acil durum yastığında 20 bin lira), sıklık (haftada üç antrenman) ya da olgu (sınav geçildi, kitap bitti). Önemli olan, ölçebilenin yalnızca ruh haliniz olmaması.

A, ulaşılabilir. Soru: gerçek haftamda buna ayıracak saatler nerede? Motivasyon videosundaki kusursuz haftada değil, geçen hafta yaşadığınız haftada: iş, yol, çocuklar ve telefonda kaybolan kırk dakikayla. Yer yoksa ya bir şeyi çıkaracaksınız ya da hedefi küçülteceksiniz. Yaptığınız küçük hedef, suçlulukla sürüklediğiniz büyük hedeften her zaman güçlüdür.

R, anlamlı. Soru: bu bana neden lazım? En sık atlanan harf. Listelerimizdeki hedeflerin yarısı ödünçtür: ailemizden, akıştan, maraton koşmuş iş arkadaşından. “Neden” sorusunun dürüst yanıtı bir dakikada gelmeli. Gelmiyorsa bu sizin hedefiniz değildir ve hiçbir yöntem onu kurtarmaz.

T, zamana bağlı. Soru: ne zaman? Bitiş tarihi ve ara kontrol tarihi. Tarihi olmayan hedef başarısız olamaz, dolayısıyla gerçekleşemez de: yıllarca listede, silmeye kıyamadığınız eski bir sohbet gibi yaşar.

İşte canlı örneklerle nasıl göründüğü.

Önce Sonra
Daha çok hareket etmek Evin yanındaki parkta haftada otuz dakikalık üç koşu; 1 Mart’a kadar durmadan 5 km koşuyorum
İngilizceyi toparlamak Her gün 20 dakika uygulama + haftada bir konuşma pratiği; haziranda IELTS deneme sınavına giriyorum
Para işlerini toparlamak Her pazar 15 dakika harcamalarıma bakıyorum; yıl sonuna kadar 30 bin liralık acil durum yastığı birikmiş
Aileyle daha çok vakit Her cumartesi öğleye kadar telefonsuz, çocukların seçtiği ortak bir etkinlik; her ayın sonunda kontrol ediyorum

Dikkat edin: sağ sütunda hedeflerin neredeyse hepsi son tarihli alışkanlıklara dönüştü. Bu rastlantı değil, yöntemin nadiren söylenen asıl sırrı.

Yöntemin çalışmadığı yerler

Bir yöntem üzerine dürüst bir metin, yöntemin nerede işlemediğini de söylemelidir. Bu tür yerler en az üç tane.

SMART hedefi kesin kılar, ama sizin kılmaz. İhtiyacınız olmayan bir hedefi kusursuz biçimde yazıp kusursuz biçimde başarısız olabilirsiniz. Bu yüzden R harfini dördüncü değil, ilk sırada sınayın. Yıldan ne istediğinizden hiç emin değilseniz, önce SMART değil daha geniş bir bakış yardımcı olur: yüz hedefli liste hayatınızın hangi alanlarının boş olduğunu gösterir; ancak ondan sonra yankı uyandıranı kesinleştirmenin anlamı vardır.

Katı ölçü “ya hep ya hiç”i tetikler. İki koşuyu kaçırdınız, programın gerisine düştünüz ve hedef birden başarısız görünüyor. Oysa aslında ekimdekinden iki kat fazla koşuyorsunuz. İlaç basit: ölçü ilerlemeyi görmek içindir, hüküm vermek için değil. Geride kaldıysanız hedefi küçültün ve devam edin; onu sonsuza dek kapatmayın.

Her sonucu siz denetlemezsiniz. “Mayısa kadar iş bulmak” yalnızca size bağlı değil. Böyle hedeflerde SMART cümlesini süreç üzerine kurun: haftada üç ilana başvuru, ayda iki görüşme, özgeçmiş 15’ine kadar güncel. Süreç sizin elinizde, sonuç ise bir borç olarak değil, bir sonuç olarak gelir.

Kısaltmaya sığmayan bir tuzak daha var: sayı. On SMART hedef ciddi bir plan gibi görünür, ama hepsi salı akşamındaki aynı boş saat için yarışır. Listeniz uzunsa önce en önemli on hedefin nasıl seçileceğini okuyun, SMART cümlesine ancak ondan sonra geçin.

Cümleden takvime

İyi yazılmış hedef henüz hiçbir şey yapmaz. Notlarda, eskisinden biraz daha güzel biçimde yatar. Yaşamaya başlaması için üç şey gerekir.

Birincisi: sonraki adım. Üç aylık plan değil, önümüzdeki 48 saatte yapılabilecek tek bir eylem: deneme dersine yazılmak, spor ayakkabısı almak, ayrı bir hesap açmak. İlk adımı olmayan hedef, cümlesi ne kadar güzel olursa olsun, dilek olarak kalır.

İkincisi: haftada bir yer. Hedef takvime belirli saatler olarak girmeli; yoksa onu, önemli işlerden hep daha çok olan acil işler yer. Büyük hedefleri haftaya nasıl yaydığımızı haftalık planlayıcı rehberinde anlattık; hedefler zaman için birbiriyle çekişiyorsa öncelik matrisi yardımcı olur.

Üçüncüsü: kontrol. İki haftada bir beş dakika: ne yapıldı, ne engelledi, hedef hâlâ doğru mu? Kendinizi suçlamak için değil, zamanında küçültmek, ertelemek ya da dürüstçe kapatmak için. SetTasks’ta bu doğal görünür: hedef bir liste olarak yaşar, adımlar tarihli görevler olarak, kontrol ise pazar günü için tekrarlayan bir görev olarak; ilham geçince tüm yapı dağılmaz.

Geride kaldığınızda

Geride kalacaksınız. Bu karamsarlık değil, iki haftadan uzun süren her planın istatistiği. Soru yalnızca o anda ne yapacağınız.

İki kötü seçenek var: hedef hiç yokmuş gibi davranmak ya da suçluluk içinde iki kat çabalamak. Bir de iyi seçenek: yeniden ayarlamak. Yönü bırakın, rakamı değiştirin. Üç koşu ikiye indi, 30 bin 20 bin oldu, sınav eylüle kaydı. Esnekçe küçülen hedef, ilk aksamada kırılan hedeften çok daha sık sonuca ulaşır. Yazmaya değer bir kural: yönü değil, hedef tahtasını değiştirin.

Bir haftalık küçük deney

Kafanızda en uzun yaşayan hedefi alın. İngilizceyle ilgili ya da koşuyla ilgili olan o hedefi. Beş soruya göre yeniden yazın: tam olarak ne, nasıl ölçeceğim, saatler nerede, bana neden lazım, ne zaman. “Neden”e yanıt yoksa tebrikler: hayatınızda az önce yer açtınız. Varsa, önümüzdeki iki gün için ilk adımı yazın ve atın. Pazar akşamı neyin değiştiğine bakın. Büyük olasılıkla istediğinizden az, ama aynı hedefin kafanızda geçirdiği son üç yıldan fazla.

SMART hedefi önemli kılmaz, irade de eklemez. Hedefi dürüst yapar: görülebilen, sayılabilen, haftaya sığdırılabilen ve başarısız olunabilen bir şey. Asıl önemli olan da bu son özellik. Başarısız olunamayan hedefe ulaşılamaz da; o sonsuza dek güzel bir niyet olarak kalmaya mahkûmdur. Tarihi ve rakamı olan hedef ise, yarısını yapsanız bile hayatınızda mutlaka bir şeyi değiştirir.

Sık sorulan sorular

SMART kısaltması ne anlama gelir?

İyi yazılmış bir hedefin beş özelliğidir: Specific (somut), Measurable (ölçülebilir), Achievable (ulaşılabilir), Relevant (tam da sizin için anlamlı) ve Time-bound (zamana bağlı). Yöntemi 1981’de George Doran yöneticiler için tarif etti, ama kişisel hedeflerde de aynı şekilde işe yarar.

SMART yalnızca iş için değil, kişisel hedefler için de uygun mu?

Evet, hatta işten daha da iyi: özel hayatta kimse size son tarih koymaz, sonucu da sormaz; netliği kendiniz yaratmak zorundasınız. Tek düzeltme: sonucunu tamamen denetleyemediğiniz hedeflerde SMART cümlesini sonuç üzerine değil, süreç üzerine kurun.

Aynı anda kaç hedef koymalı?

Yılı gerçekten değiştiren bir ila üç hedef, artı irade gerektirmeyen birkaç küçük hedef. On SMART hedef etkileyici görünür, ama hepsi aynı boş akşam için yarışır. Hedef çoksa önce asıl olanları seçin.

Hedef ölçülemiyorsa ne yapmalı?

Hedefi değil, ona götüren davranışı ölçün. “Daha sakin biri olmak” ölçülemez, ama “haftada beş kez telefonsuz yirmi dakika yürüyüş” ölçülebilir ve üç ay sonra söz edilen sakinliği veren de odur.